Biografie

Roel van Dongen alias RoelinoRoel van Dongen is een echte Brabander.

Hij is geboren in Breda (1953), opgegroeid in Eindhoven, heeft gewoond in Esch en in ‘s-Hertogenbosch, waarna hij zich nu “gesetteld” heeft in Rosmalen. Na diverse werkervaringen en de nodige vooropleidingen heeft Roel een HBO-opleiding welzijnswerk gevolgd. Vervolgens heeft hij 10 jaar ervaring opgedaan als groepsleider op een orthopedagogisch internaat voor jongeren. Daarna heeft zijn loopbaan zich in een totaal andere richting ontwikkeld.

Tijdens een vakantie in Griekenland heeft Roel spontaan opgetreden met een pantomimeact. Het succes daarvan was dermate stimulerend dat hij, eenmaal terug in Nederland, zich aansloot bij het Zuid Nederlands Pantomime Theater.

Toen Roel, na een zware auditie, in 1987 de kans kreeg om als huisharlekijn bij de Arjan van Dijk Groep te gaan werken, was de stap naar beroepsartiest snel gemaakt. Als een van de eerste zelfstandige artiesten ging hij werken onder de artiestennaam Roelino. Gedurende 10 jaar heeft hij daar, in zijn creatie als Harlekijn Roelino, de traditionele pantomime tot een moderne animatievorm weten te ontwikkelen. Een uitgebreide biografie en curriculum kunt u vinden op op de persoonlijke website van Roel van Dongen.

Een stukje geschiedenis

Hieronder de uitgeschreven tekst van een interview wat ik een aantal jaren geleden heb gegeven. Helaas kan ik de naam niet meer terugvinden van de dame die dit heeft geschreven.

“Roel van Dongen is jaren lang pantomimespeler geweest. Sinds een aantal jaar heeft hij geeft hij nu ook lichaamstaal workshops, maar zo als je hiernaast kunt zien, is hij zijn passie in het pantomimespeler nog lang net verloren. Daarom heeft hij er voor gekozen om in zijn workshops gebruik te maken van pantomime technieken. Op zaterdag 31 september stapte ik om half 1 uit de trein in de voorstad van Den-Bosch: Rosmalen. Met de twee Limburgse vlaaitjes in mijn hand belde ik aan en wachtte vol spanning af…!

Voor mijn afspraak met Roel van Dongen had ik zijn site doorgelezen, filmpjes bekeken en vragen opgesteld. In totaal had ik zo’n 30 vragen, maar deze heb ik lang niet allemaal gesteld. Tijdens het beantwoorden van kwam hij ook langs de vragen 2, 3 en 4. Het was dus niet nodig om continu mijn vragenlijstje erbij te houden; we kwamen er vanzelf wel op terecht.

De openingsvraag

Met de vraag: “hoe bent u van uw opleiding, waarin sport spel en muziek centraal staat, terecht gekomen bij het beroep pantomimespeler?” ging het interview van start.

Het gebeurde Roel van Dongen per toeval. Tijdens zijn beroep als groepsleider moest hij moeilijk opvoedbare jongeren begeleiden. Hierbij merkte hij dat verbale kwaliteiten niet altijd doorslaggevend zijn. Heel de hulpverlening was verbaal gefocust, maar van hart tot hart communiceren is minstens zo belangrijk en misschien zelfs nog belangrijker. Daarnaast ervoer hij ook hoe bepalend de eerste indruk kon zijn voor het verdere contact. “Daar ga je iets mee doen: bewust of onbewust. Ik ging er echt op letten en dus werd het bewust.”

Je non-verbale krachten worden ook wel bepaald door hoe je er uit ziet.

“Ik heb een erg open gezicht waardoor ik heel veel met mijn mimiek kan doen. Wat ik verbaal zeg, wordt non-verbaal nog eens ondersteund.” Hij merkte dat hij alleen al met de mimiek van zijn gezicht heel veel voor elkaar kreeg. Ook zijn collega’s zagen dat hij het op een andere manier aanpakte. Ze hadden er respect voor, want dit lukte niet zomaar iedereen.

In zijn studie koos hij met een groepje als eindonderwerp voor lichaamstaal. Met hun 8 mm durende geluidsfilm over non-verbale communicatie kregen ze heel veel positieve reacties. Daarnaast maakte hij in zijn vrije tijd muziek, waarbij hij ook moest entertainen. Voor zijn acts werd hij geïnspireerd door Jango Edwards. Tijdens het festival of fools (straat theater in Amsterdam met typetjes en o.a. pantomime) lag hij krom van het lachen en ontdekte hij dat dit iets was waar hij zijn passie in zou kunnen leggen. “De actie-reactie die plaats vond op straat met publiek had heel veel te maken met non verbale communicatie”

Toen Roel van Dongen en zijn vrouw op vakantie waren in Griekeland, verveelde hij zich enorm in het resort. Pas in de avonden werd het leuker: allerlei theateracts werden opgevoerd. “Op een dag werd er een oproep naar ons als publiek gedaan. Als je iets wilde doen dan mocht dat.” Hij deed de volgende dag nog een act van Jango Edwards. En ondanks de minimale oefentijd ging het super goed. “Mensen vroegen aan mij: ben jij pantomime speler? Waarop ik antwoorde: nee hoor, ik weet niet eens wat het is!”

Eenmaal thuis gekomen las Roel van Dongen een oproep in de krant. Er werd een pantomimespeler gezocht voor de theaterreproductie ‘Zuid-Nederlands pantomimetheater’. Twee seizoenen lang werd hij helemaal ondergedompeld in de pantomimewereld. Daar wilde hij wel meer mee doen, en nam deel aan de volgende auditie. Ook hier wordt hij toegelaten en binnen no time zat hij in de entertainment wereld als beroepsartiest. Door de focus als maar op pantomime te houden ontwikkelde hij zich spelenderwijs.

Als ‘interactieve pantomime animatie’ trad hij 10 jaar lang professioneel op tijdens allerlei gelegenheden met zijn pantomime acts. “Ik reageer pas als mijn publiek ook reageert. Hierbij let ik op het oogcontact: wie mij aankijkt is mijn publiek. Dit doe ik uit respect voor hen. Ik wil mijn act niet om de grenzen van andere laten gaan. Een schrikreactie is dus absoluut het moment waarop ik stop.”

In totaal heeft Roel van dongen 20 jaar lang de kost verdiend als pantomime speler.

Workshops

Toen het theater een andere plek kreeg binnen de entertainment wereld moest hij gaan kijken of hij op een andere manier iets met zijn talent als pantomimespeler kon gaan doen.

Een workshop geven over pantomime was het niet helemaal. “Ik leerde mensen een techniekje aan, en iedereen zou het al snel weer vergeten zijn.” De mensen iets mee willen geven was toch wel eens eis wat hij aan zijn workshop stelde. Door het gewoon te gaan doen en de dalen en pieken te ervaren, ontwikkelde het zich tot een workshop over non-verbale communicatie. Hij ondersteunt zijn verbale uitleg met voorbeelden uit de pantomimewereld.

Het doel van zijn workshop is om niet alleen een trucje en kunstje aan mensen te leren, maar ook iets bij hen zelf op te roepen. Naar jezelf leren kijken is hierin een heel belangrijk aspect. “Komt het geen wat ik doe nou overeen met wat ik zeg en biedt dit ondersteuning?” Maar ook het leren kijken naar andere komt aan bod. Iemand kan verbaal een doel hebben terwijl hij met zijn lichaamstaal totaal andere signalen uitdraagt. Dit zorgt niet alleen voor verwarring, maar kan ook leiden tot totale miscommunicatie.

Een overduidelijk voorbeeld hiervan is ja zeggen maar nee knikken. “Je bewust maken van het feit dat je lichaam iets anders kan vertellen dan je eigenlijk zou willen en het leren omgaan hiermee, is in het kort waar ik mij tijdens mijn workshop op richt.”

Roel van Dongen gebruikt tijdens zijn workshop ook het verbale aspect, maar de deelnemers zelf moeten toch echt aan de slag gaan voor de ervaring. Het gaat bij hem veel verder dan de ‘leuke feitjes’. Lichaamstaal gaat in eerste instantie over observeren en interpreteren: “Het is jouw belevingswereld.”

Als ik iemand onderuit gezakt zie zitten interpreteer ik dit misschien als ongeïnteresseerd, terwijl het ook zo kan zijn dat diegene helemaal kapot is omdat zijn baby afgelopen nacht heeft liggen huilen.

Dan ga je niet meer uit van het niet observeren en interpreteren, maar uit van het zelf ervaren.

“Als ik het gevoel heb dat ik overkom zoals ik wil overkomen, hoef ik me over al die andere geen zorgen te maken. Als ik me maar bewust ben van mijn lichaamstaal, dan kan die ander interpreteren wat hij wil, maar ik ben zeker van mijn eigen en hoef ik me daar niet onzeker meer over te voelen. Als je het eenmaal weet, kun je van jouw eigen lichaamstaalregels bewust gebruik maken en deze toepassen, net zoals ik heb gedaan tijdens mijn beroep als groepsbegeleider. Zo is de cirkel weer rond!” 

Doelgroepen

De doelgroepen voor zijn workshop zijn simpelweg ‘mensen die met mensen omgaan’. Verpleging, justitie of onderwijs het kan allemaal! Een politie agent heeft op de zelfde manier met non-verbale communicatie te maken als de onderwijzer. Soms is zijn workshop een onderdeel van een heel trainingsprogramma en soms dient zijn workshop ter ontspanning. Dan kan het bijvoorbeeld gaan om een afscheidscadeau of gaat hij lang bij familieweekenden, clubs en verenigingen. Zo was hij laatst nog in Maastricht om een cursus te geven aan een carnavalsvereniging.

Door de diverse doelgroepen merkt hij wel verschillen tijdens het geven van zijn workshops. Zo zijn er naast hele zakelijke bedrijven, ook persoonlijke bedrijven of hele vrije bedrijven.

Toch is het dan de kunst om de mensen zo mee te nemen in mijn workshop dat de onderlinge functies er niet meer toe doen. De directeur staat dan naast de conciërge en meneer van afdeling x naast mevrouw van afdeling y. Ik laat deze mensen heel bewust van plek verwisselen, waardoor ze gedwongen worden om elkaar eens op een andere manier bezig te zien. Ook de mensen die in eerste instantie niet willen, zijn na vijf of tien minuten om. Iedereen moet hetzelfde doen en de schaamte valt langzamerhand uit. Er wordt toegelachen of verbaasd gereageerd op hoe goed iemand iets kan.”

Manipuleren

In het verleden was er heel wat te doen rondom de sollicitatieprocedures. Toen eenmaal bekend werd gemaakt dat tijdens een sollicitatie een verzorgd uiterlijk ook een vereiste was, gingen de feitelijke observaties ook een rol spelen. Dit werd zeker gekoppeld aan een eerste indruk die je als persoon maakte. Het kader van de personeelsfunctionaris werd als maar groter, want ze konden nu op meer dan alleen het CV letten. Toen internet kwam, wist iedereen binnen no time hoe ze de feitelijke observatie in de praktijk konden toepassen: je ging een pak lenen als je die niet had en nog snel even in de wachtkamer je nagels zitten schoonmaken. Kortom: men deed alsof ze er normaal ook zo bij liepen. Dit is nu ook het geval bij non-verbale communicatie. Een personeelsfunctionaris let vandaag de dag naast je CV, gesproken woorden en het uiterlijk ook op de houding. Zit hij er geïnteresseerd en actief bij? Is hij daad werkelijk enthousiast of wil hij hier helemaal niet zijn? Een sollicitant zal nu voor zijn gesprek ook opzoek gaan naar de basisregels van lichaamstaal. Tijdens het gesprek slaat hij zijn armen niet over elkaar en leunt een beetje naar voren. “Deze persoon in kwestie is nu aan het manipuleren. Want hij weet dat hij zo over komt en doet dit puur voor de indruk die hij wil achterlaten bij de ander. Niet omdat hij zich zo daadwerkelijk voelt.” 

Opbouw workshop

Roel van Dongen begint zijn wokshop met het uitleggen van de begrippen mime en pantomime.

“Mime is een abstract begrip en kan uitdrukking geven aan gevoelszaken. Pantomime is een handeling die je verricht zonder attributen te gebruiken. Mime is bijvoorbeeld met je lichaam een boom uitbeelden (vrij abstract) en pantomime is een meubelmaker die een boom nodig heeft en met een onzichtbare zaag begint te zagen.” Pantomime is een hele bewuste manier van omgaan met non-verbale communicatie. In deze theaterdiscipline wordt nauwelijks tot niet gesproken.

Het is een techniek om je verbale verhaal te ondersteunen en kan daarom ook in bedrijven toegepast worden om bijvoorbeeld de focus te houden. Zo kun je op een bepaalde manier gaan staan, waardoor het net lijkt alsof je ergens op leunt. Iedereen zal zich nu gaan afvragen wat je aan het doen bent. “Je kunt dan nog zo’n slecht verhaal hebben, maar iedereen hangt aan je lippen.” En zo laat hij nog veel meer zelfverzonnen voorbeelden zien die de mensen vervolgens ook zelf gaan proberen. 

Groepsgrootte

De energie verschilt per groep. Dit ligt dan vooral aan de grootte van de groep. Een kleinere groep betekend meer diepgang want bij een grote groep moet het tempo hoog gehouden worden om de aandacht vast te houden. Het zoeken naar wat het beste is voor een groep is de meest praktische toepassing van groepsdynamica. Daar heeft hij weer over geleerd tijdens zijn voorgaande baan als groepsleider. “Het maakt mij niet uit of de groep groot of klein is, als de opdracht die ik mee heb gekregen van de opdracht gever maar volbreng.”

Pantomime in het buitenland

In Nederland is pantomime vrij onbekend. Nederlandse opleidingen op het gebied van drama bieden geen enkel vak aan waarbij je aan de slag gaat met pantomime. Terwijl alles in die branche juist gaat over mime/pantomime. Pantomime is daardoor nog geen geaccepteerde theaterdiscipline. Frankrijk en andere Europese-Oostbloklanden zijn veel enthousiaster in het beoefenen van pantomime.

Dit betekent dat daar de theaterdiscipline veel meer aandacht krijgt, waardoor het ook op een volwassener niveau kan komen. “In Nederland zouden ze hier een puntje aan kunnen zuigen; die hoge kwaliteit en techniek.” Toch schrikt het hem niet af wanneer hij die goede pantomimespelers ziet. “Ik kan daar alleen maar van leren!” 

Signalen en verschillende culturen

Naast mimiek en lichaamstaal zijn er ook nog signalen binnen de communicatie. Deze zijn haast altijd aan de cultuur verboden. Roel van Dongen is zich als professionele pantomimespeler ook heel bewust van de verschillende betekenissen van signalen. Dat moet ook wel, want hij wil niemand tijdens zijn spel beledigen. “Wanneer ik in Nederland op straat speel er op een afstand een kring ontstaat, wenk ik deze om dichterbij te komen staan.” Tijdens zijn bezoek aan Japan deed hij hetzelfde, maar nu kwam zijn publiek niet dichterbij. Het enige wat ze deden was nog enthousiaster roepen en zwaaien. Pas later kwam hij erachter dat hij het verkeerde signaal gebruikt had. 

Arabische wereld

“Een aantal jaar geleden was er een hoge Amerikaanse diplomaat die in de Arabische wereld een verdrag moest ondertekenen. Dit gebeurde allemaal heel officieel. De man kwam het statige gebouw binnen en werd uitgenodigd om te gaan zitten. Nadat hij het verdrag ondertekend had nam hij de 4-zits houding aan. De man tegenover hem stond woedend op, terwijl de Amerikaan zich rot schrok. Hij was zich van geen kwaad bewust. Toch heef hij de Arabier op twee manieren beledigt, namelijk:

  • Door het verdrag te ondertekenen met de onreine hand (links)
  • Tijdens de 4-zits houding zijn schoenzool te laten zien (stof van de grond) 

Zo kreeg President bush tijdens een persconferentie in de Arabische wereld een schoen naar zijn hoofd gegooid. Dit was geen terroristische actie maar puur een uiting van protest aangezien het een van de grootste beledigingen is in de Arabische wereld.” 

Commercial

Roel van Dongen wordt niet voor niets een duizendpoot genoemd. Zo schittert hij ook zo nu en dan in een commercial. Door zijn beroep als pantomimespeler is hij hier op gekomen en heeft hij zich ingeschreven bij een castingbureau. Het is zo zijn eigen leventje gaan leiden tot dat hij op een dag gecast werd.

“Je kunt gecast worden op basis van je uiterlijk, op basis van wat je kan of op basis van hoe gemakkelijk je iets op pikt. Tijdens een casting dag krijg je terplekke een opdracht waaraan ze kunnen zien of ze dit inderdaad goed in hebben geschat. Uiteindelijk kiest de regisseur wie hij wil. Komt de persoon goed over als model, bouwvakker of leraar? Lichaamstaal en non-verbale communicatie is hierbij vaak doorslag gevend. Jouw stukje wordt tot in de puntjes geregisseerd. Maar als het snel gaat, mag je hem ook nog een keertje met je eigen inbreng laten zien. Dit kan soms zo goed in de smaak vallen dat het wordt opgenomen in het script van de commercial. De regisseur zal altijd gaan voor de gene die het natuurlijkst overkomt. Je dan nog zo’n goede acteur zijn, uiteindelijk wilt hij het minst hoeven sleutelen aan de persoonlijkheid.”

Observeren in het dagelijkse leven

“Observeren deed ik al voordat ik wist dat ik het deed! Observeren is mijn grootste dagbesteding, bewust of onbewust. Maar ik trek daar niet altijd conclusies uit hoor!”

Zo vindt hij het heel leuk als hij de drie typische manieren van lopen kan herkennen bij de mensen die over straat lopen. “Kunnen constateren dat iets inderdaad zo is, maakt dit onderwerp juist zo interessant!” Dat heeft nu eenmaal elke wetenschappers in zijn vak. Zo zijn er in grote lijnen ook drie manieren van opvoeding: autoritair, laisser fair en democratisch. “Wanneer ik mensen bezig zie tijdens de opvoeding van hun kind, kan ik terug zien voor welke opvoeding de ouders hebben gekozen. Natuurlijk zie je ook wel eens ouders die dit niet hebben afgesproken en iedereen hun eigen techniek toepassen. Hiervan is vaak het gevolg dat het kind niet meer weet wat hij moet doen.”